Kategoria: instytut

W tegorocznym numerze rocznika „Almanach Ukraiński 2026” («Український альманах 2026») znajdują się artykuły członków Podlaskiego Instytutu Naukowego. Ostatnia część periodyku pt. „Mniejszości” zawiera m. in. dwa artykuły autorów podlaskich – Sławomira Sawczuka i dra Grzegorza Kuprianowicza.

Pierwszy z nich to artykuł Sławomira Sawczuka „Był czas entuzjastów. Czy będzie czas profesjonalistów? Struktury i instytucje ukraińskie na Podlasiu”. W zwartym tekście, na tle historii i aktualnego stanu ukraińskiego życia narodowego w regionie, autora przeprowadza cenną analizę perspektyw rozwoju aktywności ukraińskiej na Podlasiu, w szczególności w kontekście potrzeby tworzenia instytucji. Podsumowując, autora stwierdza: „Ukraińcy z Podlasia, o których niektórzy mówili, że „miało ich nie być”, pomimo swojej niewielkiej liczebności, wykazują aktywność, energię społeczną i organizacyjną od momentu „impulsu” końca lat 80. i początku lat 90., kiedy to stworzyli instytucjonalne „przyczółki” dla swojej działalności. (…) Sytuacja jednak pogarsza się, wraz z postępującą asymilacją, a sytuacja demograficzna w gminach, które były podstawą ukraińskiej tożsamości w regionie, jest tragiczna. W obliczu takich wyzwań indywidualny entuzjazm i zaangażowanie mogą nie wystarczyć, dlatego potrzebne jest silniejsze, zorganizowane wsparcie instytucjonalne”.

Drugi tekst to artykuł dra Grzegorza Kuprianowicza „Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce między prawem a rzeczywistością – problemy i perspektywy”. Poświęcona jest ogólnej i szerokiej charakterystyce aktualnej sytuacji mniejszości narodowych i etnicznych w państwie polskim w różnych dziedzinach, takich jak: życie kulturalne, edukacja, funkcjonowanie języków mniejszościowych, organy państwa odpowiedzialne za politykę mniejszościową, reprezentacja mniejszości w parlamencie i organach samorządu terytorialnego, obecność mniejszości w mediach, pamięć historyczna i upamiętnienie mniejszości, stosunek większości wobec mniejszości. Tekst dra G. Kuprianowicza w swoich wnioskach nawiązuje do artykułu S. Sawczuka, współprzewodniczący Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych stwierdza: „Obecnie system życia kulturalnego mniejszości opiera się głównie na działalności pozarządowych organizacji mniejszości narodowych i etnicznych, które w praktyce pełnią funkcje instytucji kulturalnych mniejszości. Istnieje tylko kilka publicznych instytucji kultury dla poszczególnych mniejszości (mniejszość ukraińska, jak większość mniejszości, nie posiada takiej instytucji), ale są to wyjątki i nie ma systemu takich instytucji ani jasnych zasad działania. (…) Dlatego, generalnie rzecz biorąc, życie kulturalne mniejszości funkcjonuje według innych zasad niż inne sfery kultury w państwie. Ponieważ w innych sferach życia kulturalnego państwa: od szczebla ogólnokrajowego po gminy, życie kulturalne opiera się na publicznych instytucjach kultury o stabilnym i systematycznym finansowaniu, o tyle w przypadku mniejszości (z nielicznymi wyjątkami) główny ciężar prowadzenia życia kulturalnego mniejszości spoczywa na organizacjach pozarządowych mniejszości narodowych i etnicznych. Wszystko to stawia życie kulturalne mniejszości w gorszej pozycji w porównaniu z innymi sferami życia kulturalnego w Polsce i pociąga za sobą daleko idące negatywne konsekwencje dla zachowania i rozwoju kultury mniejszości. (…) Konieczne jest wypracowanie nowego modelu życia kulturalnego mniejszości narodowych i etnicznych, który z jednej strony stwarzałby możliwości tworzenia instytucji kultury mniejszości z systemowym finansowaniem ze środków publicznych, a z drugiej strony stwarzałby warunki do rozwoju życia kulturalnego mniejszości w innych formach. (…) Przy tworzeniu nowych instytucji ważne jest uwzględnienie specyfiki poszczególnych mniejszości i regionów. Bardzo istotna jest również forma prawna powoływania takich instytucji, która przewidywałaby ich współtworzenie przez organy państwowe lub samorządowe oraz organizacje mniejszości”.

Wydawcą „ Almanachu Ukraińskiego 2026” jest Związek Ukraińców w Polsce. Redaktorem naczelnym periodyku jest dr Olga Popowycz.

Jak mogę zamówić „Almanach Ukraiński 2026”?

Cena 1 egzemplarza wynosi 35,00 zł; z przesyłką 45,00 zł.

Zamówienia można kierować na adres „Tyrsa” Sp. z o.o.:

„Tyrsa” Sp. z o.o., ul. Kościeliska 7, 03-614 Warszawa

e-mail: tyrsa@hot.pl, tel. +48 22 679 95 47

lub wpłacając równowartość liczby zamówionych egzemplarzy na konto bankowe:

TYRSA Sp. z o.o., Warszawa, Nr 95 1160 2202 0000 0000 3170 4029

lub przekazem pocztowym, wskazując liczbę zamawianych egzemplarzy.

Ojciec Antoni Dziewiatowski (1917-1995) – jeden z najbardziej zasłużonych duchownych prawosławnych na Podlasiu w drugiej połowie XX wieku, przez niemal pół wieku proboszcz parafii prawosławnej w Hajnówce, budowniczy monumentalnego soboru Świętej Trójcy w Hajnówce.

Przyszły kapłan urodził się 9 sierpnia 1917 roku na Białorusi, we wsi Borówki (biał. Бароўкі) w powiecie postawskim ówczesnej guberni wileńskiej (obecnie wieś stanowi część osady Woropajewo w obwodziem witebskim Republiki Białoruś).

Uczył się w prawosławnym Seminarium Duchownym w Wilnie. Ukończył je w 1938 roku. W tym samym roku wstąpił w związek małżeński z Walentyną Sobolewską (1917-2000), która towarzyszyła mu przez całe życie. Niedługo później, także w 1938 roku, otrzymał święcenia kapłańskie. Rozpoczął tez studia w Studium Teologii Prawosławnej Uniwersytetu Warszawskiego. Jako kapłan służył początkowo w parafiach w Stołpcach, Snowiu, Czerwieniu oraz w Połocku na Białorusi.

W 1943 roku został skierowany do pracy duszpasterskiej na Podlasie, wchodzące wówczas w skład okręgu białostockiego pod okupacją niemiecką. 13 grudnia 1943 r. został proboszczem nowopowstałej parafii prawosławnej Przemienienia Pańskiego w Ploskach.

Nowy okres w życiu o. Antoniego rozpoczął się 9 listopada 1951 r., gdy został proboszczem parafii prawosławnej św. Mikołaja w Hajnówce, podlaskim miasteczku, które właśnie otrzymało prawa miejskie i wchodziło w okres dynamicznego rozwoju. Funkcję proboszcza hajnowskiej parafii pełnił przez ponad 40 lat, objął także funkcję dziekana hajnowskiego.

Ojciec Antoni Dziewiatowski przyczynił się do wielkiego rozwoju życia parafialnego w Hajnówce i okolicznych wsiach należących do parafii. Jego wysiłkiem wzniesiona została cerkiew cmentarna pw. Wszystkich Świętych w Hajnówce, cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego w Orzeszkowie oraz kaplica Kazańskiej ikony Matki Bożej na Górnym (obecnie dzielnica Hajnówki). Ojciec A. Dziewiatowski rozwijał również działalność charytatywną, opiekując się wraz z żoną Walentyną osobami chorymi oraz potrzebującymi pomocy. Był także współtwórcą Hajnowskich Dni Muzyki Cerkiewnej, pierwszego i największego festiwalu muzyki cerkiewnej organizowanego przez Kościół prawosławny w Polsce. Duchowny cieszył się wielkim autorytetem i szacunkiem wiernych. Wielkim dziełem ks. A. Dziewiatowskiego był hajnowski sobór Świętej Trójcy, wzniesiony według projektu prof. Aleksandra Grygorowicza w latach 1973-1992, jedna z najbardziej oryginalnych budowli sakralnych powstałych w drugiej połowie XX wieku nie tylko na Podlasiu, jedna z największych świątyń prawosławnych w Polsce.

Ks. mitrat Antoni Dziewiatowski zmarł 28 września 1995 r. Pochowany został w cerkwi pw. św. Antoniego Peeczerskiego w krypcie soboru Świętej Trójcy w Hajnówce. Imię ks. A. Dziewiatowskiego nosi w Hajnówce ulica przebiegająca obok wzniesionego przez niego soboru. W Białymstoku działa Fundacja im. księdza Antoniego Dziewiatowskiego.

Grzegorz Kuprianowicz

Na łamach czasopisma naukowego „Ukraińska Polonistyka” (nr 23) ukazał się artykuł Hałyny Hrymaszewycz „Realizacja podlaskich cech dialektalnych w dyskursie prozatorskim (na podstawie materiałów Antologii ukraińskojęzycznej literatury Podlasia „Krajina svojoho slova”)”. Jest to zapewne pierwszy artykuł naukowy przygotowany na podstawie wydanej pod koniec 2023 r. przez Podlaski Instytut Naukowy, a opracowanej przez Jurija Hawryluka, antologii ukraińskojęzycznego piśmiennictwa Podlasia „Krajina swojoho słowa” (Bielsk Podlaski 2023).

Autorka artykułu Hałyna Hrymaszewicz jest kandydatką nauk filologicznych, docentką, kierownikiem Katedry Języka Ukraińskiego i Metodyki Jego Nauczania na Żytomierskim Uniwersytecie Państwowym im. Iwana Franki. Czasopismo, w którym opublikowano artykuł, wydaje Żytomierski Uniwersytet Państwowy im. Iwana Franki we współpracy z Wyższą Szkołą Gospodarki w Bydgoszczy.

Jako cel artykułu autorka wskazała analizę podlaskie cechy dialektalne, zaktualizowane w tekstach prozatorskich opublikowanych w antologii „Krajina swojoho słowa” w kontekście zachowania unikalności cech gwarowych oraz wpływu języka polskiego.

Artykuł jest dostępny w wersji elektronicznej pod linkiem:

https://eprints.zu.edu.ua/44699

Na łamach czasopisma naukowego Instytutu Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie „Res Historica” (nr 56) ukazał się artykuł przewodniczącego Rady Naukowej Podlaskiego Instytutu Naukowego dr hab. Romana Wysockiego, prof. UMCS, pt. „Dążenia Kościoła prawosławnego do uregulowania sytuacji prawnej i odbudowy struktury parafi alnej w dystrykcie lubelskim w latach 1939–1944. Wprowadzenie do problematyki ”.

W ponad 60-stronicowym artykule pochodzący z Podlasia badacz przedstawia proces odbudowy i funkcjonowania struktur Kościoła prawosławnego na Chełmszczyźnie i Południowym Podlasiu w latach II wojny światowej. Ukazuje on drogę do restytuowania oraz działalność diecezji chełmsko-podlaskiej, na której czele w latach 1940-1944 stał arcybiskup (późniejszy metropolita) chełmski i podlaski Hilarion (Ohijenko). W artykule szczegółowo przedstawiono strukturę parafialną diecezji oraz proces jej kształtownaia i ewolucji w trudnym okresie wojny. Monograficzny artykuł prof. R. Wysockiego jest pierwszą tak szczegółową naukowym opracowaniem dziejów prawosławnej diecezji chełmsko-podlaskiej w latach II wojny światowej.

Artykuł dostępny jest w wersji elektronicznej na stronie internetowej czasopisma „Res Historica”:

https://journals.umcs.pl/rh/article/view/15831/11160

W obecnej parafii prawosławnej Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Czyżach zachowały się metryki urodzeń, ślubów i zgonów pochodzące z pierwszych dziesięcioleci XVIII wieku z ówczesnej czyżowskiej parafii unickiej. Niestety, brakuje metryk z pierwszych lat stulecia. Pojedyncze zapisy dotyczące urodzeń i ślubów pochodzą z lat 1717, 1719, 1722, 1723, 1725, 1726 i 1727, trochę dokładniejsze – z lat 1728 i 1729, jednak także one nie są pełne, a wiele zapisów pozostaje nieczytelnych.

Metryki z lat późniejszych, poczynając od 1730 roku, zachowały się w stanie bardzo dobrym, najczęściej  całościowym. Dlatego też zawierają one ciekawy i bogaty materiał, jeśli chodzi o tradycję imienniczą miejscowej ludności, posługującej się lokalną archaiczną gwarą ukraińską.

Zapisy w metrykach zostały sporządzone w języku polskim, zgodnie z zasadami ówczesnego języka polskiego, jednak wiele form duchowny zapisał zgodnie w miejscową wymową gwarową, np. Lewko, Simon, Panas, Raina, Jaroma, Ławrenti.

Na podstawie metryk można sporządzić listę przydomków rodowych / nazwisk, które były charakterystyczne w danym okresie dla poszczególnych wsi należących do parafii.

W  tym artykule zostaną przedstawione nazwiska z jednej wsi – Zbucz. Są to różnorodne formy: patronimiczne (odojcowskie), odapelatywne, a więc utworzone od nazw pospolitych, formy odmiejscowe i inne. Co ciekawe, wiele z tych nazwisk jest popularnych do dziś wśród mieszkańców Zbucza (np. Magruk czy Zabrodzki).

Wybrano nazwiska z najstarszych metryk, a więc ze szczątkowych z lat 1717-1729 i pełniejszych z lat 1730-1733. Dzięki temu można zobaczyć, jakie formy rodowe / nazwiska funkcjonowały ponad 300 lat temu.

Sama wieś Zbucz zarówno w XVIII w., jak i obecnie należy do parafii Czyże. W metrykach nazwa wsi jest zapisywania dwojako – Zbucz, ale często w tych starszych księgach pojawia się forma Bucz (Z Bucza).

Oto nazwiska z metryk urodzeń oraz szczątkowych metryk ślubów z lat 1717-1733 we wsi Zbucz. Wybrano przydomki rodowe / nazwiska rodziców chrzczonych dzieci, niekiedy tych kumów, przy których duchowny zapisał nazwę wsi pochodzenia. Na początku zostanie podana forma / formy występujące w metrykach, niekiedy prawdopodobna etymologia, następnie w nawiasie – przykłady z metryk.

Artemijuk – nazwisko patronimiczne od gwarowej formy imienia Artemij (pol. Artemiusz, ukr. Артемій) (Romana y Doroty Artemijukow)

Baranczuk – od apelatywu „baran” (Prokopa y Praxedy Baranczukow)

Bruciuk – od apelatywu „bruk” (Hryhora Theodory Bruciukow)

Harasimiuk, Harasimjuk – nazwisko patronimiczne od gwarowej formy imienia Harasim (pol. Gerazym, ukr. Гарасим) (Dawida y Anny Harasimiukow, Iwana y Maryi Harasimjukow

Hryć – nazwisko patronimiczne od gwarowej formy imienia Hryć (pol. Grzegorz, ukr. Григорій, Гриць) (Leontia Maryanny Hryciukow)

Kaliszyk – nazwisko patronimiczne od gwarowej formy imienia Kalisz (pol. Kalistrates, ukr. Калістрат) (Wasilija Paraskiewy Kaliszykow)

Kallenik – nazwisko patronimiczne od imienia Kallenik  (pol. Kalinik, ukr. Каленик) (Maxima y Warwary Kallenikow)

Kazimirczuk – nazwisko patronimiczne od gwarowej formy imienia Kazimirko (pol. Kazimierz, ukr. Казимир) (Chomy Eudokij Kazimirczukow)

Kozak, Kozaczuk, Kozaczko, Kozaczczuk – od etnonimu „kozak” (Iwana i Eudokimy Kozakow, Iwana Ewdokimy Kozaczukow, Semiona Theodory Kozaczkow, Stefana y Maryanny Kozaczkow, Filipa Tatianny Kozaczczukow)

Kudluk (Nauma Zinowij Kudlukow)

Lewczuk – nazwisko patronimiczne od gwarowej formy imienia Lewko (pol. Leon, ukr. Лев, Левко) (Lewka y Katharzyny Lewczukow)

Magruk – nazwisko patronimiczne, prawdopodobnie od imienia niejasnego pocjodzenia Magryn (Jakuna Rainy Magrukow)

Makać, Makaciuk – nazwisko patronimiczne od gwarowej formy imienia Makać (pol. Mokiusz, ukr. Мокій) (Alexia y Pelagij Makaciow, Alexija y Pelagij Makaciukow)

Markowski – nazwisko patronimiczne od imienia Marek, Marko (pol. Marek, ukr. Марко) (Hryhoryia y Zofij Markowskich)

Michalczuk – nazwisko patronimiczne od gwarowej formy imienia Michal, Michalko (pol. Michał, ukr. Михайло) (Iwana y Ahafij Michalczukow)

Moroz – od apelatywu „moroz” – „mróz” (Jakuna y Ahafij Morozow)

Ostaszewski – nazwisko patronimiczne od gwarowej formy imienia Ostasz (pol. , ukr. ) (Korniła y Barbary Ostaszewskich)

Owerczuk – nazwisko patronimiczne od gwarowej formy imienia Owerko (pol. Abercjusz, ukr. Оверко) (Mirona y Katharzyny Owerczukow)

Petruk – nazwisko patronimiczne od gwarowej formy imienia Petro (pol. Piotr, ukr. Петро) (Nauma y Zinowij Petrukow, Fedora y Ahafij Petrukow)

Prystupa – od apelatywu „prystupa” (mężczyzna przystępujący na gospodarstwo żony) (Leontija y MaryiPrystupow)

Rajewski (Jakuna y Ahafiy rajewskich)

Samoyluk – nazwisko patronimiczne od gwarowej formy imienia Samojło (pol. Samuel, ukr. Самуїл) (Lewka y Katharzyny Samoylukow)

Stasewicz / Stasiewicz – nazwisko patronimiczne od imienia Staś (po. ukr. ) (Korniła Warwary Stasiewiczow / Stasewiczow?)

Wawryniuk – nazwisko patronimiczne od gwarowej formy imienia Wawryn (pol. Laurencjusz, Wawrzyniec, ukr. Лаврентій) (Timofeia y Eudokiy Wawryniukow)

Zabrodzki, Zabrodski, Zabrozki – nazwisko odmiejscowe, pochodzące najprawdopodobniej od formy „za brodom” (Marianna Zabrodzka, Stefana Alexandry Zabrodzkich, Archima Eudokimy Zabrodzkich, Harasima Zabrodskiego, Stefana y Alexandry Zabrodskich, Stefana Alexandry Zabrozkich)

Żdanowicz – nazwisko patronimiczne od imienia słowiańskiego Żdan (Wasilija matki Stefanidy (?) Żdanowiczow)

Żukowski (Jana Maryanny Żukowskich)

************************************

Materiały zebrała Ludmiła Łabowicz w ramach zadania „Tradycje imiennicze wsi podlaskiej XVIII-XX wieku”, realizowanego przez Podlaski Instytut Naukowy dzięki dotacji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji RP.

Parafia prawosławna w Nowoberezowie obejmuje następujące miejscowości: Nowoberezowo, Borek, Chytra, Czyżyki, Dubicze Osoczne, Nowokornino, Progale, Stare Berezowo, Szostakowo i Wygoda, należące w przeważającej większości do gminy Hajnówka. Na terenie parafii funkcjonują 3 cerkwie oraz 5 kaplic, z czego aż dwie cerkwie i dwie kaplice znajdują się w samym Nowoberezowie.

Za wsią znajdują się dwa cmentarze. Starszy, zabytkowy, a także nowszy, z cerkwią pw. Przemienienia Pańskiego, z połowy XIX w. Na tym nowszym można znaleźć wiele ciekawych form imiennych, o których będzie mowa w tym artykule.

Inskrypcje na nagrobkach są wykonane najczęściej w języku rosyjskim, jednak niedoskonała znajomość tego języka sprawiła, że pojawiają się błędy (np. Вецная Пам’ять). Oprócz tego można zobaczyć wiele form charakterystycznych dla gwary ukraińskiej wsi w parafii Nowoberezowo, np. Оверко.

Dlatego też badacz imiennictwa tradycyjnego znajdzie na cmentarzu w Nowoberezowie wiele ciekawych przykładów miejscowych imion oraz nazwisk.

Ostatnio coraz częściej inskrypcje są wykonywane w języku polskim, jednak nawet wśród zapisów po polsku można znaleźć gwarowe formy imion: Jakim, Oksenia. Pojawiają się też formy zdrobniałe, np. Frosia.

Na cmentarzu w Nowoberezowie jest też co najmniej jeden napis na nagrobku w języku białoruskim.

Takie oto ciekawe formy udało się sfotografować na cmentarzu (najpierw jest forma z inskrypcji, następnie w języku polskim oraz ukraińskim):

Анфия – pol. Anfia, – ukr. Анфія

Ваврин – pol. Laurencjusz, Wawrzyniec, – ukr. Лаврентій, Лаврін

Ворфоломей – pol. Bartłomiej, – ukr. Варфоломій

Jakim – pol. Joachim, – ukr. Яким

Каленик – pol. Kalinik, – ukr. Каленик

Oksenia – pol. Ksenia, – ukr. Ксенія, Оксана

Оверко – pol. Abercjusz, – ukr. Аверкій, Оверко

Sierafima, Серафина – pol. Serafina, – ukr. Серафіма

Сидор  – pol. Izydor, – ukr. Сидор

Frosia – pol. Eufrozyna, – ukr. Єфросинія

************************************

Materiały zebrała Ludmiła Łabowicz w ramach zadania „Tradycje imiennicze wsi podlaskiej XVIII-XX wieku”, realizowanego przez Podlaski Instytut Naukowy dzięki dotacji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji RP.

Przezwiska są najliczniejszymi i najbardziej różnorodnymi antroponimami. Towarzyszyły one człowiekowi od najdawniejszych czasów, a dziś wciąż występują w mówionej, potocznej odmianie języka, głównie w małych społecznościach wiejskich, ale też w środowisku uczniowskim.

Przezwiska (w lokalnej gwarze ukraińskiej: pruozwisko, po hulicznomu) do dziś są popularnym sposobem nazywania mieszkańców wsi. W artykule zostaną przedstawione przezwiska zebrane w czasie badań prowadzonych w ramach projektu Podlaskiego Instytutu Naukowego „Tradycje imiennicze wsi podlaskiej XVIII-XX wieku” w wybranych miejscowościach czterech parafii: Czyże, Kuraszewo, Klejniki i Nowoberezowo.

Najczęściej przezwiska są używane pod nieobecność ich nosicieli ze względu na swój żartobliwo-ironiczny charakter. Niekiedy zdarzają się też przezwiska obraźliwe i nieprzyzwoite. Część przezwisk przekształca się w przydomki rodowe, które są przejmowane przez kolejne pokolenia. Wówczas tracą one swój pierwotny żartobliwy lub ironiczny charakter i są używane także obecności nosiciela.

W artykule zostaną przedstawione wybrane przezwiska, zebrane przy okazji zapisywania imion tradycyjnych funkcjonujących we wsiach czterech parafii. Temat przezwisk jest niezwykle bogaty i wciąż wymagałby dokładnego naukowego zbadania.

Oto przykładowe formy funkcjonujące na badanym terytorium.

Przezwiska utworzone od imienia

W funkcji przezwisk mogą być używane zniekształcone imiona, a także ich formy zdrobniałe.

Przykładami form zdrobniałych, żartobliwych są np.:

Kławdiejka – od gwarowej formy Kławdia, pol. Klaudia, ukr. Клавдя

Lubszta – od gwarowej formy Luba, pol. Luba, ukr. Люба

Warożka – od gwarowej formy Warka, zdrobnienie od Warwara, pol. Barbara, ukr. Варвара

Niekiedy przezwiska jedynie nawiązują do imion nosicieli, np.:

Mieseć – przezwisko mężczyzny o rzadkim imieniu Awgust, pol. Augustyn, ukr. Августин (skojarzenie z miesiącem ros. август – sierpień)

Przezwisko utworzone od miejscowości/miejsca pochodzenia

Hornoweć – przezwisko mężczyzny pochodzącego z Hornowa koło Siemiatycz

Knoroz – przezwisko mężczyzny pochodzącego ze wsi Knorozy

Polowyj – przezwisko mężczyzny, którego przodkowie mieszkali na kolonii („na polu”)

Rakołupka – przezwisko kobiety pochodzącej ze wsi Rakowicze

Szlachcic – przezwisko mężczyzny pochodzącego ze wsi szlacheckiej; Szlachcianka – przezwisko żony owego mężczyzny

Przezwiska pochodzące od miejscowości/miejsca pochodzenia często mają neutralny charakter i przechodzą na potomków, stając się przydomkami rodowymi. Jednak są też wśród nich takie, które mają żartobliwy charakter (np. Rakołupka).

Przezwiska od etnonimów

Ukrajinciowy– przezwisko, które stało się przydomkiem rodowym rodziny, w której był przodek pochodzący z Ukrainy.

Podobnie jak przezwiska pochodzące od miejscowości/miejsca pochodzenia, tak i formy pochodzące od etnonimów często mają neutralny charakter.

Przezwiska od nazw pospolitych

W badanych wsiach wciąż funkcjonuje bardzo dużo przezwisk utworzonych od nazw pospolitych. Często mieszkańcy wsi mają problem z wyjaśnieniem ich pochodzenia. Jako przykłady tego typu przezwisk, często utworzonych od słów gwarowych, można podać:

Cukor – pol. cukier, ukr. цукор

Machorka – pol. machorka, ukr. махорка

Medwied’ – pol. niedźwiedź, ukr. ведмідь (dawniej: медвідь)

Pereć – pol. pieprz, ukr. перець

Roza – pol. róża, ukr. троянда, рожа, роза

Zaworonok – pol. skowronek, ukr. жайворонок

Przezwiska od wyglądu zewnętrznego

Wygląd zewnętrzny często staje się motywacją do utworzenia przezwisk. Jeśli więc ktoś jest łysy, to we wsi nazywają go np. Łysy Iwan, ktoś piegowaty – Rabyj, pol. piegowaty, ukr. рябий. Mężczyzna z porowatą cerą to od nazwy narzędzia – Raszpel, Raszpluk.

Przezwiska od cech charakteru

Podobnie jak wygląd zewnętrzny, tak też i cechy charakteru mogą stać się motywacją do utworzenia przezwisk, często też obraźliwych i wulgarnych. Jeśli ktoś jest bojaźliwy, przezywają go Zajeć – pol. zając, ukr. заєць, uparty – Kozioł – pol. kozioł, ukr. козел іtd.

Przezwiska od zdarzeń jednorazowych

Ciekawą grupę stanowią przezwiska, które powstały od zdarzeń jednorazowych, np. od źle wymówionego gwarowego borszcz, pol. barszcz, ukr. борщ – powstało przezwisko Boszcz – nadane mężczyźnie, który powiedział, gdy matka ugotowała barszcz: ale hoży boszcz.

To tylko niektóre przezwiska funkcjonujące w badanych wsiach. Często odzwierciedlają one najbardziej charakterystyczne dla danej wsi cechy fonetyczne i leksykalne. Tym samym jest to doskonały materiał nie tylko dla badaczy antroponimii, ale też dla dialektologów.

**************

Materiały zebrała Ludmiła Łabowicz w ramach zadania „Tradycje imiennicze wsi podlaskiej XVIII-XX wieku”, realizowanego przez Podlaski Instytut Naukowy dzięki dotacji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji RP.

Kontynuujemy spis nazwisk / form rodowych z Kuraszewa (obecnie w gminie Czyże w powiecie hajnowskim), występujących w metrykach narodzin parafii Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy w Czyżach – od 1728 do końca 1739 roku.

Pierwsza część jest dostępna pod linkiem:

Nazwiska w Kuraszewie w latach 1728-1737

Przypomnijmy, że zapisy w analizowanych metrykach były sporządzone w języku polskim zgodnie z zasadami ówczesnej ortografii.

W artykułach podano jedynie nazwiska rodziców z Kuraszewa, którym we wspomnianym 20-leciu urodziły się dzieci i którzy ich ochrzcili w unickiej parafii Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy w Czyżach.

Na początku zostanie podana forma nazwiska z metryki, następnie forma, od której mogło powstać nazwisko (najczęściej to gwarowa forma imienia), dalej – literacki wariant ukraiński oraz tłumaczenie na język polski.

Oto kontynuacja spisu nazwisk, które były popularne we wsi Kuraszewo w pierwszej połowie XVIII wieku:

Kaliszuk – od gw. Kalisz – ukr. Калістрат – pol. Kalistrates

Kąstantiuk – możliwe od pol. Konstanty – ukr. Костянтин – pol. Konstanty

Kiryluk – od gw. Kiryło – ukr. Кирило – pol. Cyryl

Kliszcz – możliwe od gw. klieszcz – ukr. кліщ – pol. kleszcz

Kosko – od gw. Kosko – ukr. Кузьма – pol. Kosma

Koszczuk / Kuszczuk / Kuzczuk – od gw. Koszko / Kuszko – ukr. Кузьма – pol. Kosma

Łatko – możliwe od łatka – ukr. латка – pol. łatka

Łukianiuk – od gw. Łukian – ukr. Лук’ян – pol. Lucjan

Maciuk / Maciuka – od gw. Mać / Maciuk – ukr. Матвій – pol. Maciej, Mateusz

Naumczuk – od gw. Naum / Naumko – ukr. Наум – pol. Nahum

Ontropiuk – od gw. Ontrop – ukr. Євтропій – pol. Eutropiusz

Pawluczko / Pawluczyk – od gw. Pawluk – ukr. Павло – pol. Paweł

Rusaczyk / Rusak / Rusaczuk – możliwe od gw. rusy – ukr. русий – pol. blondyn, jasnowłosy

Samociuk – od gw. Samoć – ukr. Самуїл – pol. Samuel

Samoyluk – od gw. Samojło – ukr. Самуїл – pol. Samuel

Timoszuk / Tymoszuk – od gw. Timosz – ukr. Тимофій – pol. Tymoteusz

Werszko / Werzszko – od gw. Werszko – ukr. Єремія lub Варахісій – pol. Jeremiasz lub Barachizjusz

Zminka / Zminko – możliwe od gw. żmieńka – ukr. жменька – pol. mała garść

Z zachowanych zapisów wynika, że najczęściej występującymi nazwiskami mieszkańców Kuraszewa między 1728 a 1737 rokiem były formy: Timoszuk (raz w wersji Tymoszuk), Naumczuk, Jurczuk, Czornak i Rusak.

Ogółem w latach 1728-1737 w Kuraszewie zanotowano 27 różnych nazwisk (wraz z ich formami), w przeważającej większości – patronimicznych (odojcowskich). To nazwiska jedynie rodziców dzieci ze wsi Kuraszewo ochrzczonych w tych latach w parafii Czyże.

Niestety, metryki z lat 1728-1729 zachowały się jedynie w formie szczątkowej. Metryki, poczynając od roku 1730, zachowały się praktycznie w całości, co daje bardziej wiarygodny obraz tradycji imienniczej. Dlatego też analiza materiału z tych lat pokazuje, jakie nazwiska / przydomki rodowe nosili najczęściej mieszkańcy przeanalizowanej wsi Kuraszewo.

**************

Materiały zebrała Ludmiła Łabowicz w ramach zadania „Tradycje imiennicze wsi podlaskiej XVIII-XX wieku”, realizowanego przez Podlaski Instytut Naukowy dzięki dotacji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji RP.

Kuraszewo to wieś w gminie Czyże w powiecie hajnowskim. Obecnie jest ona siedzibą prawosławnej parafii św. Antoniego Pieczerskiego, obejmującej tylko dwie miejscowości – Kuraszewo i Wólkę. Należą do niej dwie świątynie: parafialna cerkiew św. Antoniego Pieczerskiego w Kuraszewie oraz filialna kaplica Świętych Braci Machabeuszy między Kuraszewem a Ladami.

Samodzielna parafia w Kuraszewie powstała w 1897 roku. Wcześniej wieś należała do parafii Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy w Czyżach, stąd też wiedzę o tradycji imienniczej tej wsi można czerpać z bardzo dobrze zachowanych metryk urodzeń, ślubów i zgonów parafii czyżowskiej z XVIII i XIX w.

Przedmiotem analizy będą nazwiska / formy rodowe występujące w metrykach narodzin. Został wybrany okres dzisięciu lat – od 1728 roku do końca 1739 roku.

Metryki z lat 1728-1729 zachowały się jedynie w formie szczątkowej. Metryki, poczynając od roku 1730, są w bardzo dobrym stanie i zachowały się praktycznie w całości, co umożliwia dokładniejszą i bardziej wiarygodną analizę materiału związanego z imionami i nazwiskami.

Zapisy w metryce chrztu były sporządzane po polsku zgodnie z zasadami ówczesnej ortografii, najczęściej według następującego wzoru:

z Kuraszewa wsi: Illuſtrowane S: Krzstem dziecie na imie Melanya z Utsciwych Oyca Moyseia Samociuka, z Matki Marianny, utsciwy kum Jeremiaſz Kondrociuk, kuma Marciza Matfieycza

Inny przykład:

z Kuraszewa: Ochrzciłem Syna imieniem Axętyiego z V.V. Rodzicow Korniła y Tatianny Rusakow Kum V. Stefan Naumjuk Kuma V. Katharzyna Hryhorczaia

Przedmiotem analizy w artykule będą jedynie nazwiska rodziców chrzczonego dziecka ze wsi Kuraszewo z lat 1728-1737.

Obecnie w Kuraszewie są popularne głównie nazwiska patronimiczne (odojcowskie), takie jak np. Artemiuk, Dmitruk, Gierasimiuk, Grygoruk, Jańczuk, Kiryluk, Oniszczuk, Wasiluk i inne. Na początku XVIII w. również dominowały formy nazwisk utworzone od miejscowej gwarowej formy imienia ojca (niekiedy też od zdrobnień i form zakończonych na -ko, np. Jurko – Jurczuk), jednak proces stabilizacji nazwisk nie był jeszcze w tym czasie ukończony, dlatego też często funkcjonowały różne formy nazwiska tej samej osoby, np. Timoszuk / Tymoszuk.

Jakie nazwiska były popularne we wsi Kuraszewo w pierwszej połowie XVIII wieku?

Z zachowanych zapisów wynika, że najczęściej występującym nazwiskami mieszkańców Kuraszewa między 1728 a 1737 rokiem były formy: Timoszuk (raz w wersji Tymoszuk), Naumczuk, Jurczuk, Czornak i Rusak.

Podajemy zestaw nazwisk rodziców chrzczonych dzieci ze wsi Kuraszewo występujących w metrykach chrztu parafii w Czyżach w latach 1728-1737. Jeżeli chodzi o etymologię, to najłatwiejsze zadanie z określeniem pochodzenia dotyczy nazwisk odojcowskich. Gorzej jest z nazwiskami odapelatywnymi, które mogły powstać od różnorodnych przezwisk nadawanych mieszkańcom wsi (czy np. nazwisko Czornak nadano komuś, kto miał ciemne włosy lub karnację, a Rusak – komuś, kto miał jasne włosy?).

Na początku zostanie podana forma nazwiska z metryki, następnie forma, od której mogło powstać nazwisko, dalej – literacki wariant ukraiński oraz tłumaczenie na język polski.

Andryjuk – gw. Andryj – ukr. Андрій – pol. Andrzej

Artyszewski – gw. Artysz – ukr. Артем, Артемон – pol. Artemiusz, Artemon

Beneszuk – gw. Benesz – ukr. Бенедикт – pol. Benedykt

Błazczuk – gw. Błażko – ukr. Власій, Улас – pol. Błażej

Czornak – gw. czorny? – ukr. чорний – pol. czarny

Heluk / Hiluk – gw. Chil? – ukr. Филимон, Філон, Панфіл – pol. Filemon, Filon, Pamfil

Hładczuk, Hładko – gw. hładki? – ukr. гладкий – pol. gładki, zdrowy

Jorczuk, Jurczuk – gw. Jurko – ukr. . Юрій / Юрко – pol. Jerzy

Juszko – gw. Juszko – ukr. Євтим, Юхим – pol. Eutymiusz, Just

cd. za trzy tygodnie

**************

Materiały zebrała Ludmiła Łabowicz w ramach zadania „Tradycje imiennicze wsi podlaskiej XVIII-XX wieku”, realizowanego przez Podlaski Instytut Naukowy dzięki dotacji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji RP.

Publikacja wyraża jedynie poglądy autora/ów i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.

51 lat temu, 19 września 1972 roku, zmarł Andrij Nimyj, postać ważna dla narodzin i rozwoju ukraińskiego ruchu narodowego na Podlasiu w latach powojennych, także osoba zasłużona dla Kleszczel – miasteczka, które w tym roku obchodzi jubileusz 500-lecia nadania praw miejskich.

Andrij Nimyj (1900–1972) był działaczem społecznym i kulturalnym, organizatorem koła Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego w Kleszczelach w latach 50. i 70. XX w., organizatorem amatorskiego koła dramatycznego w miasteczku, biblioteki i innych przejawów zorganizowanego życia ukraińskiego.

Urodził się 21 października 1900 roku we wsi Masiwci, obecnie w Ukrainie, w obwodzie chmielnickim. Ten rodowity Ukrainiec, były Kozak Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, swoją drogę życiową związał z Kleszczelami, gdzie dbał o rozwój ukraińskiego życia społeczno-kulturalnego. Dzięki niemu w 1957 roku w miasteczku udało się zorganizować jedyne w czasach PRL koło Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego na Podlasiu. O działalności tego koła można przeczytać na naszej stronie internetowej:

65 lat temu powstało koło UTSK w Kleszczelach

O postaci Andrija Nimego i życiu kulturalnym Kleszczel w latach 60. i 70. XX w. można przeczytać w artykule opublikowanym w Ukraińskim Piśmie Podlasia „Nad Buhom i Narwoju” (nr 2/1993), „Entuzjasta z Kleszczel” autorstwa Iryny Bohun (1920-2012).

Autorka poddała analizie zachowane listy Andrija Nimego do Mykoły Derewianki, które obejmują okres od kwietnia 1963 do marca 1972 roku, z przerwą od X 1966 do III 1968 (mogły zaginąć). W artykule pisze o Nimym:

„Na tle jego korespondencji z M. Derewianką rysuje się postać prawdziwego działacza”.

„Andrij Nimyj należał do wymierającego już gatunku działaczy społecznych, które wszystkie swoje myśli i marzenia poświęcają pracy na rzecz swojego środowiska, wielokrotnie kosztem własnej kariery, a nawet życia rodzinnego”.

Artykuł jest dostępny na stronie internetowej „Nad Buhom i Narwoju”:

Ентузіаст з Кліщель – Андрій Німий

Andrij Nimyj zmarł 19 września 1972 roku i został pochowany na cmentarzu prawosławnym w Kleszczelach. Niestety, grób działacza od jakiegoś czasu nie istnieje. Utrwalił się na fotografiach Jurija Hawryluka.

Ludmiła ŁABOWICZ